Ortadoğu’da derinleşen İran merkezli kriz, yalnızca bölgesel bir çatışma olarak değil, küresel güç dengelerini etkileyen çok katmanlı bir kırılma olarak öne çıkmaktadır . ABD, İsrail ve İran arasında yoğunlaşan askeri gerilim sahadaki aktörleri doğrudan yıpratırken, bu sürecin küresel sistem üzerindeki yansımaları giderek daha belirgin hale gelmektedir. Bu bağlamda Çin’in pozisyonu, ihtiyatlı ve uyum odaklı bir çerçevede değerlendirilebilir .
Esasen , mevcut kriz Çin açısından da ciddi riskler taşımaktadır . Enerji ithalatına yüksek derecede bağımlı olan Pekin için Hürmüz Boğazı’nın tanker geçişlerine kapatılması ekonomik güvenliğin kırılganlığını açık biçimde ortaya koymuştur. Küresel ticaret akışlarının sekteye uğrama ihtimali ve enerji fiyatlarındaki dalgalanmalar, Çin ekonomisi üzerinde doğrudan baskı oluşturabilecek unsurlar arasında yer almaktadır. Bu nedenle Çin’in temel refleksi, krizin tırmanmasını önlemek ve mevcut ekonomik düzenin asgari düzeyde istikrarını korumak yönünde tezahür etmektedir .
Bununla birlikte, Çin’in krizlere yaklaşımında dikkat çeken unsur, ortaya çıkan yapısal değişimlere hızlı uyum sağlama kapasitesidir. Deniz yollarının güvenilirliğinin sorgulanması ve küresel tedarik zincirlerinde yaşanan aksaklıklar, alternatif ticaret güzergâhlarını daha önemli hale getirmektedir. Bu çerçevede , Avrasya içlerinden geçen kara bağlantıları ve birden fazla ulaşım imkanının (deniz,hava, kara, demiryolu) kullanıldığı taşımacılık hatları daha fazla öne çıkmaktadır. Nitekim , Çin’in uzun süredir geliştirdiği “Kuşak ve Yol Girişimi” (BRI) bu bağlamda , yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda stratejik bir çeşitlendirme aracı olarak daha fazla önem kazanmaktadır. Benzer şekilde Türkiye’nin önemini vurguladığı ”Orta Koridor”un da bu süreçte tamamlayıcı bir rol üstlenme potansiyeli daha görünür hale gelmiştir.
Diplomatik düzlemde Çin, dikkatli bir denge politikası izlemektedir. İran ile stratejik ilişkilerini sürdürürken, İsrail ve Körfez ülkeleriyle ekonomik ve ticari bağlarını korumaya devam etmesi, Pekin’in tek taraflı angajmanlardan kaçındığını göstermektedir. Bu yaklaşım, Çin’e farklı aktörlerle iletişim kanallarını açık tutma ve gerektiğinde arabuluculuk dahil olmak üzere daha geniş bir diplomatik manevra alanı sağlamaktadır . Ancak bu durum, Çin’in aktif bir siyasi rol üstlenmekten ziyade istikrarı önceleyen bir pozisyon tercih ettiğini de ortaya koymaktadır.
Teknolojik kapasite, Çin’in bu tür krizlerde elini güçlendiren unsurlardan biridir. Uydu sistemleri, veri analitiği ve siber altyapılar sayesinde sahadaki gelişmeleri yakından takip edebilmekte, karar alma süreçlerini daha sağlıklı bir bilgi zemini üzerine oturtabilmektedir. Buna karşın Pekin’in bu kapasiteyi açıkça görünür bir güç projeksiyonuna dönüştürmekten özellikle kaçındığı, daha çok risk yönetimi ve öngörü kabiliyetini artırma yönünde kullandığı anlaşılmaktadır.
Askeri açıdan ise Çin ihtiyatlı bir yaklaşım içindedir . Doğrudan çatışmaya dahil olmaktan kaçınan Pekin, buna rağmen deniz güvenliği ve lojistik erişim kabiliyetlerini uzun vadeli bir perspektifle geliştirmeyi sürdürmektedir. Bu durum, Çin’in kriz sürecinde askeri gücünün etki alanını genişletmekten ziyade , ekonomik çıkarlarını güvence altına almaya odaklanan bir strateji benimsediğini göstermektedir.
Öte yandan kriz, Batı ittifakı içinde mevcut olan bazı görüş ayrılıklarını daha görünür hale getirmiştir. ABD’nin küresel önceliklerinde ortaya çıkan belirsizlik ve müttefikleriyle arasında ortaya çıkan görüş ayrılıkları , uluslararası sistemde daha esnek ve çok kutuplu bir yapının güçlenmesine katkı sağlamaktadır. Bu gelişme yalnızca Çin için değil, diğer küresel ve bölgesel aktörler için de yeni hareket alanları yaratmaktadır.
Sonuç olarak İran krizi, Çin açısından tek boyutlu bir “kazanç” veya “kayıp” perspektifiyle açıklanamayacak kadar karmaşık bir tablo sunmaktadır. Riskler, sınırlamalar ve fırsatlar iç içe geçmiş durumdadır. Çin yönetimi bu süreci düşük profilli, dikkatli ve denge gözeten bir yaklaşımla yönetmeye çalışmaktadır. Bu nedenle , bugün asıl değerlendirilmesi gereken husus, Çin’in krizden ne ölçüde fayda sağladığından ziyade, bu tür kaotik süreçlerde stratejik istikrarını ve esnekliğini ne ölçüde sürdürebildiğidir.
Ersin Erçin Büyükelçi (e)
